Mỗi năm Việt Nam tiêu thụ hàng chục triệu tấn phân bón và thức ăn chăn nuôi, tạo ra hàng triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, trở thành cơ hội, cả đầu vào và đầu ra, cho các startup nông nghiệp tuần hoàn.
“Có cơ hội rất lớn, nhưng để thành công chúng tôi phải rời châu Âu và đến Việt Nam”, ông Alexandre de Caters kể về kết luận của mình và đồng nghiệp Gaetan Crielaard khi nghiên cứu về tiềm năng của lĩnh vực sản xuất protein từ côn trùng phục vụ thức ăn chăn nuôi. Với De Caters và Crielaard, hai nhà đồng sáng lập Entobel, cơ hội này đủ hấp dẫn để đặt chuyến bay một chiều đến Việt Nam vào năm 2013 và vẫn ở lại 13 năm sau.
Entobel được biết đến là startup trong lĩnh vực biến ruồi lính đen thành thức ăn chăn nuôi, sở hữu nhà máy sản xuất protein từ côn trùng nhất châu Á. Năm 2022, Entobel bắt tay vào xây dựng nhà máy này tại Vũng Tàu với khoản đầu tư 25 triệu USD từ Mekong Capital và 5 triệu USD từ Dragon Capital. Năm qua, sản lượng của nhà máy đạt khoảng 5.000 tấn, tăng 50% và trở thành một trong những nhà sản xuất protein côn trùng lớn nhất thế giới cùng với các startup như Protix, InnovaFeed.
Protein chất lượng cao, thông thường làm từ cá biển đánh bắt tự nhiên, là một nguyên liệu thiết yếu trong thức ăn để nuôi tôm và các loài cá ăn thịt. “Chúng tôi nhận thấy một giải pháp rõ ràng, có thể mở rộng quy mô cho một vấn đề môi trường lớn: sự sụp đổ của nguồn cá biển”, ông Chad Ovel, Tổng giám đốc Mekong Capital, giải thích về khoản đầu tư vào Entobel.
“Việt Nam là nước sản xuất nông nghiệp mạnh, kéo theo nhiều sản phẩm phụ chưa có đầy đủ các giải pháp để tận dụng và tái chế”, ông De Caters nói, thêm rằng Entobel đang hợp tác với các nhà máy chế biến trái cây ở Việt Nam, tái sử dụng chất thải làm thức ăn cho côn trùng. Từ những côn trùng này sản xuất protein chất lượng cao cho ngành nông nghiệp địa phương. “Khí hậu nhiệt đới cũng là môi trường hoàn hảo cho ruồi lính đen phát triển”.
Ruồi lính đen được Entobel nuôi và biến thành bột protein côn trùng. Ảnh: Entobel
Đại diện quỹ Mekong cho rằng giải pháp sản xuất bột protein của Entobel có thể được mở rộng bền vững ở quy mô công nghiệp, dần thay thế việc khai thác quá mức cá biển để làm thức ăn cho tôm và thủy sản ở Việt Nam.
Các giải pháp protein thay thế cho đánh bắt tự nhiên cũng phù hợp với tầm nhìn của Việt Nam về ngành thủy sản – tăng sản lượng nuôi trồng, đòi hỏi mở rộng nguồn thức ăn, trong khi giảm sản lượng đánh bắt. Theo Chiến lược phát triển thủy sản Việt Nam được phê duyệt năm 2021, đến năm 2030 sản lượng khai thác của Việt Nam cần giảm xuống mức 2,8 triệu tấn còn sản lượng nuôi trồng cần tăng lên mức 7,0 triệu tấn. Theo VESAP, năm 2025, Việt Nam khai thác 3,8 triệu tấn thủy sản và nuôi trồng 5,9 triệu tấn.
Đại diện Entobel cho biết có ý định tiếp tục mở rộng quy mô để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của ngành thủy sản Việt Nam. “Khối lượng sản xuất của Entobel hiện vẫn còn rất nhỏ so với ngành công nghiệp thức ăn chăn nuôi. Trong ngắn hạn, chúng tôi mở rộng quy mô tối đa với nhà máy hiện có. Cùng với đó, chúng tôi đang chuẩn bị cho các dự án nhà máy mới vào cuối năm sau”, ông De Caters cho biết.
“Xu hướng chung là hạn chế đánh bắt tự nhiên, vì vậy nguồn cung bột cá trên thị trường sẽ ngày càng giảm. Mặt khác, sản lượng nuôi trồng tôm và cá đang tăng lên hàng năm, do đó nhu cầu về các giải pháp thay thế ngày càng tăng”.
Tận dụng vỏ trấu làm phân bón và than sinh học
Xu hướng tương tự xuất hiện trong lĩnh vực phân bón. Mỗi năm Việt Nam sản xuất hàng triệu tấn vỏ trấu, phần lớn trong số đó vẫn chưa được tận dụng hết. Bà Heloise Buckland, Chủ tịch và đồng sáng lập của HUSK, startup trong lĩnh vực biến phụ phẩm nông nghiệp thành phân bón, cho biết doanh nghiệp đã chuyển đổi phụ phẩm nông nghiệp thành than sinh học bằng công nghệ nhiệt phân và chế biến thành phân bón chuyên dụng cho từng loại cây trồng.
“Bằng cách thu mua sinh khối từ các nhà máy của Việt Nam, phân bón của HUSK phần lớn được tách rời khỏi chuỗi cung ứng nguyên liệu thô quốc tế. Điều này làm giảm sự phụ thuộc vào biến động giá cả đồng thời giữ lại nhiều giá trị hơn trong nền kinh tế nội địa”, bà Buckland cho biết, lưu ý thêm việc này đặc biệt có giá trị trong bối cảnh địa chính trị bất ổn, giúp giá phân bón không bị phụ thuộc vào giá nhiên liệu và chi phí vận chuyển biến động mạnh.
Trong hơn 250 thử nghiệm thực địa trên hơn 30 loại cây trồng, với sự tham gia của Đại học Cần Thơ ở Đồng bằng sông Cửu Long và Viện WASI ở Tây Nguyên, phân bón của HUSK đem lại năng suất cao hơn từ 15% đến 30% tùy thuộc vào loại cây trồng và phương pháp ứng dụng, cùng với những cải thiện về sức khỏe đất, sự phát triển và khả năng kháng bệnh của cây trồng.
HUSK biến trấu thành than sinh học và phân bón. Ảnh: Mekong Capital
Hiện tại, các sản phẩm đầu vào cho nông nghiệp bền vững thường nhấn mạnh về hiệu suất, khả năng cải thiện sức khỏe cho cây trồng, vật nuôi để thu hút khách hàng doanh nghiệp ở phân khúc giá trị cao.
Đại diện HUSK nêu dự báo năm 2026 tăng trưởng mạnh nhất ở Tây Nguyên, do phát triển dự án cà phê, sầu riêng, cây ăn quả và rau quả – cần tới sự phục hồi đất và duy trì độ phì nhiêu lâu dài là trọng tâm khi đưa ra các quyết định canh tác. Bên cạnh đó việc sử dụng phân bón bền vững đang dần mở rộng sang các dự án trồng lúa ở khu vực đồng bằng sông Mekong, cho thấy xu hướng canh tác bền vững đang vượt ra ngoài phạm vi cây trồng lâu năm và có giá trị cao, mở rộng đến các cây lương thực chính.
“Khách hàng tại Việt Nam rất nhạy cảm về giá cả và sẽ không trả giá cao hơn cho tính bền vững”, ông Ovel nói, thêm rằng bất kỳ sản phẩm hoặc công nghệ mới nào cũng phải có giá tương đương hoặc thấp hơn so với các lựa chọn hiện có. Theo đó thành công phụ thuộc vào sự đổi mới liên tục nhằm mang lại hiệu quả tốt hơn mà không làm tăng chi phí cho người dùng cuối. Khi các công ty giải quyết được bài toán này, cơ hội kinh doanh trong lĩnh vực nông nghiệp tuần hoàn và bền vững của Việt Nam trở nên rất hấp dẫn.
Nguyễn Nam
